W Polsce w związku z dobrem duchowym wiernych oraz zauważalnym spadkiem powołań kapłańskich, można spotkać się coraz większą liczbą świeckich pomocników w udzielaniu Komunii świętej. Niniejsze opracowanie będzie się składało z 7 artykułów, które mają na celu pogłębienie refleksji na temat posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej we wspólnocie Ludu Bożego, ze szczególnym uwzględnieniem jego zastępczego charakteru. W pracy poruszone będą głównie aspekty prawno-liturgiczne.

      Sobór Watykański II bardzo mocno zaakcentował pozycję wiernego świeckiego jako pełnoprawnego członka Kościoła. Na mocy sakramentów chrztu i bierzmowania wszyscy wierni uczestniczą w kapłaństwie Chrystusa, przez co mają udział w Jego posłannictwie jako proroka, kapłana i króla. Udział członków laikatu w sacerdotalis communio, dokonuje się we właściwy dla nich sposób, charakteryzujący ich posługę w Kościele.

      Charakterystyczną formą udziału w kapłaństwie wspólnym jest zaangażowane życie liturgiczne. Liturgia bowiem, zwłaszcza Najświętsza Eucharystia jest szczytem i źródłem całej działalności Kościoła. W Niej to wszystkie posługi realizują się w sposób najpełniejszy. Na podstawie udziału w kapłaństwie powszechnym, osobom świeckim można zlecać wykonywanie pewnych funkcji liturgicznych, które w normalnych sytuacjach zarezerwowane są duchownym, a nie wymagają przyjęcia sakramentu święceń. Charakterystyczne miejsce zajmuje tutaj postać nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej.

      W naszym kraju posługa nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej została wprowadzona z opóźnieniem w stosunku do Kościoła Powszechnego. Wiązało się to z charakterem duszpasterstwa prowadzonego w naszym państwie. W korzystaniu z ich posługi można zauważyć dwie skrajne postawy. Niektórzy kapłani nie pozwalają im na pełnienie ich funkcji w zgromadzeniu liturgicznym, mimo tego, że obiektywne sytuacje przemawiają za udzieleniem im takowego zezwolenia. Z drugiej strony inni duchowni nagminnie wyręczają się nimi, zapominając tym samym, że rozdawanie Ciała Pańskiego jest cechą charakteryzującą posługę wyświęconych szafarzy.

      Pojęcie nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej

    Zgodnie z kan. 910 § 1 Kodeksu Prawa Kanonicznego szafarzami zwyczajnymi Komunii świętej są jedynie ci, którzy przyjęli sakrament święceń, a więc biskup, prezbiter i diakon. Natomiast szafarzami nadzwyczajnymi są akolita oraz inny wierny świecki wyznaczony zgodnie z odpowiednimi przepisami prawa. Szafarz zwyczajny komunikuje, zatem na mocy posiadanych święceń, z ustanowienia Chrystusa lub Kościoła, natomiast szafarz nadzwyczajny na podstawie upoważnienia uzyskanego od kompetentnej władzy kościelnej.

    W stosunku do szafarza nadzwyczajnego, prawodawca dokonuje w tym miejscu wyraźnego rozróżnienia pomiędzy akolitą, a innym wiernym świeckim. Ustanowiony obrzędem akolita nie potrzebuje ze strony ordynariusza miejsca specjalnego upoważnienia do rozdzielania Komunii świętej. Zawiera się, bowiem ono ipso iure już w samym mianowaniu akolitą. Natomiast pozostali członkowie laikatu zobligowani są do uzyskania właściwego zezwolenia.

    Akolitą  może zostać wyłącznie mężczyzna ochrzczony – vir baptizatus. Stwierdzenie to jednak przez niektórych liturgistów i kanonistów bywa uznawane za niemające uzasadnienia teologicznego oraz niepasujące do soborowej nauki o fundamentalnej równości wszystkich wiernych. Uważają oni, że przy obecnej świadomości Kościoła można by udzielać akolitatu zarówno mężczyznom jak i kobietom.

    Do wypełnianych przez akolitę funkcji należą: troska o służbę  ołtarza, pomaganie kapłanowi i diakonowi w sprawowaniu liturgii, zwłaszcza Mszy św. oraz o ile zajdzie taka potrzeba zajmowanie się przygotowaniem innych wiernych do pomocy kapłanowi. Po spełnieniu określonych przez prawo powszechne warunków może pomagać w rozdzielaniu Komunii świętej, jako Jej nadzwyczajny szafarz oraz wystawiać i chować Najświętszy Sakrament, ale bez możliwości udzielenia błogosławieństwa. Nadto akolita może pomagać kapłanowi lub diakonowi przy puryfikacji naczyń liturgicznych oraz zanosić Komunię św. osobom chorym, zawsze zachowując przy tym przewidziane środki ostrożności, aby uniknąć niebezpieczeństwa profanacji.

    Według prawa kanonicznego innym wiernym, jest osoba, która poprzez chrzest została wszczepiona w Chrystusa i ukonstytuowana jako członek Ludu Bożego, a przez to uczestniczy na swój sposób w tria munera Christi. Swoją posługę może pełnić tylko wtedy, gdy wymaga tego prawdziwa konieczność duszpasterska.

    Prawodawca w odniesieniu do wykonywania przez świeckich funkcji liturgicznych używa trzech różnych pojęć, przez co dokonuje między nimi rozróżnienia. Są nimi: ministerium – posługa, munus – funkcja i officium – obowiązek. Określenie ministerium używane jest wyłącznie do akolity, który jest ustanowiony na sposób stały. Termin ten jedynie na mocy sakramentu święceń zyskuje pełne znaczenie, jakie przypisywała mu nieustannie Tradycja. Munus z kolei stosowane jest w odniesieniu do spełniania niektórych funkcji przez wiernych, ale wyłącznie przez pewien okres czasu, nigdy zaś na stałe. Natomiast przez officium rozumie się obowiązki właściwe szafarzom, ale z powodu ich nieobecności i zawsze na podstawie upoważnienia, wykonywane przez wiernych świeckich. Ministeria w Kościele katolickim mogą być powierzane tylko mężczyznom, natomiast munera i officia wszystkim wiernym, a zatem również i kobietom.

    W tym względzie winno się również zwrócić uwagę  na stosowanie właściwej terminologii w stosunku do osoby nadzwyczajnego szafarza Komunii św. Papież Jan Paweł II wyraźnie zwrócił uwagę, że nie uściślenie języka w tym względzie, może „kryć pułapki znacznie groźniejsze, niż się na ogół sądzi”. Jednak zarówno w języku potocznym jak i dokumentach Kościoła, pojęcia ministerium oraz munus, przyjmują niekiedy różny zakres treściowy, co niesie ze sobą trudności w ich precyzyjnym zdefiniowaniu.

    W języku polskim problem można dostrzec w tym, że łaciński termin „eucharystia” jest tłumaczony zarówno jako Komunia święta jak i Msza święta. Z tego też względu w literaturze polskiej, spotyka się zamienne używanie sformułowań „nadzwyczajny szafarz Komunii świętej” i „nadzwyczajny szafarz Eucharystii”. Jest to zauważalne nawet w tłumaczeniach niektórych dokumentów Stolicy Apostolskiej. Pomimo tych rozbieżności lingwistycznych, z punktu widzenia prawa kanonicznego jest to nomenklatura błędna i nieuzasadniona. W Kodeksie Prawa Kanonicznego w stosunku do Najświętszej Eucharystii nie ma rozgraniczenia na szafarza zwyczajnego i nadzwyczajnego, istnieje jedynie i wyłącznie szafarz Eucharystii, którym jest „tylko kapłan ważnie wyświęcony”. Już bowiem sam termin „szafarz nadzwyczajny”, świadczy o jego zastępczym charakterze. Wyraźnie to wskazuje jego łacińskie tłumaczenie – minister extraordinarius. Nazwy tej nie powinno się, zatem rozumieć jako „specjalnego szafarza Komunii świętej”, „nadzwyczajnego szafarza Eucharystii” czy „specjalnego szafarza Eucharystii”.

    Należy przy tym zachować wszelkie środki ostrożności, aby posługiwanie się różnymi określeniami odnośnie do nadzwyczajnego szafarza Komunii św. nie wprowadzało w Kościele niepotrzebnego zamieszania. Niektórzy uważają, że skoro osoby świeckie mogą rozdawać Postacie eucharystyczne, to w wypadku obiektywnie ważnej przyczyny, także mogliby oni sprawować święte czynności na wzór prezbitera.

    Są  to opinie całkowicie błędne, ponieważ osoba świecka nigdy nie może ważnie sprawować Najświętszej Eucharystii, nawet w przypadku zaistnienia prawdziwej konieczności. Jeżeli taka praktyka jest stosowana, to należy ona do jednych z poważniejszych błędów dogmatycznych i powinna być niezwłocznie usunięta przez kompetentne władze kościelne. Zarówno, bowiem święta Tradycja jak i Urząd Nauczycielski Kościoła wyraźnie stwierdzają, że „wierni, którzy bez przyjęcia święceń kapłańskich, odważyliby się samowolnie sprawować Eucharystię, czyniliby to nie tylko w sposób bardzo poważnie niegodziwy, ale również nieważny”.

    Podobne stanowisko zajmuje również obecnie obowiązujący Kodeks Prawa Kanonicznego. Pojęcie, bowiem minister extraordinarius pojawia się w nim tylko raz i to właśnie w stosunku do nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej, którym to może zostać osoba świecka. W sposób bezpośredni odnosi się ono tylko do czynności rozdzielania Komunii św., a nie do sprawowania jakiegokolwiek sakramentu, zwłaszcza Najświętszej Eucharystii.

    Wierny świecki wyznaczony na nadzwyczajnego szafarza Komunii św. powinien się odznaczać odpowiednimi przymiotami, takimi jak wielka cześć do Najświętszej Eucharystii, znajomość doktryny chrześcijańskiej, przykładne życie chrześcijańskie i liturgiczne oraz szacunek we wspólnocie wiernych, w której będzie posługiwał. Jednak najważniejszą cechą, jaką powinien on posiadać jest wierność Chrystusowi i powierzonej posłudze (por. 1 Kor 4, 2).

    Nie może, zatem spełniać posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej osoba, która nie cieszy się wzorowym życiem chrześcijańskim, czy dobrą opinią wśród wiernych, a jej życie rodzinne jest sprzeczne z nauczaniem Magisterium Kościoła. Postawa taka może doprowadzić do zgorszenia wiernych i dawania antyświadectwa, zamiast ewangelizowania ich swoją postawą.

    Brak należytego przygotowania do wykonywania tej posługi może zredukować  ją do samej tylko czynności rozdzielania Komunii św., zapominając i pozbawiając ją dogłębnej treści eklezjalnej. Może się to dziać, gdy np. z braku odpowiedniej formacji wierny świecki nie czuje się wewnętrznie powołany do wykonywania posługi nadzwyczajnego szafarza Komunii świętej.

br. dk. Krzysztof